Ο Πύργος της Βασιλίσσης στο Ίλιον

purgos.jpg

Λίγα μόνο χιλιόμετρα μακριά από το κέντρο της Αθήνας, στο Ίλιον, βρίσκεται μία καταπράσινη έκταση 250 περίπου στρεμμάτων, μη ορατή από τον κεντρικό δρόμο, μ’ έναν επιβλητικό γοτθικό Πύργο με πολυγωνικούς πυργίσκους, επάλξεις και τοξωτά παράθυρα να δεσπόζει στον χώρο, δημιουργώντας ένα σκηνικό που θυμίζει παραμύθι. Πρόκειται για το κτήμα του Πύργου της Βασιλίσσης, ένα σχετικά άγνωστο μνημείο της νεότερης πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας, το οποίο συνορεύει με το Πάρκο Τρίτση.

Το κτήμα αυτό ήταν αρχικά τούρκικο τσιφλίκι και μετά την απελευθέρωση μεταβιβάστηκε σε Έλληνες και στη συνέχεια στους Άγγλους Τζον Γουίλιαμς και Τζορτζ Μάιλς, οι οποίοι έφτιαξαν εκεί ένα αγρόκτημα, με αμπέλια και οπωροφόρα δένδρα.

Η έκταση αυτή αγοράστηκε το 1848 από τη βασίλισσα Αμαλία, γνωστή για την αγάπη που έτρεφε για τη γη, μία και καθ’ όλη τη διάρκεια της βασιλείας του Όθωνα (1832 – 1862) προσπαθούσε να δημιουργεί όμορφους χώρους πρασίνου στην Αθήνα, αρχίζοντας από έναν μικρό κήπο στην πρώτη τους κατοικία, στην πλατεία Κλαυθμώνος, και αργότερα τον κήπο των Ανακτόρων, στην πλατεία Συντάγματος.

Η Αμαλία, θέλοντας να δημιουργήσει στο Ίλιον ένα πρότυπο και σύγχρονο κέντρο γεωργικής και κτηνοτροφικής παραγωγής, αγόρασε και τα διπλανά αγροτεμάχια και έτσι το 1861 το κτήμα είχε μία έκταση 2.500 στρεμμάτων. Είχε προσλάβει ειδικούς αμπελουργούς από τα Μέγαρα ώστε να διαμορφωθεί ο αμπελώνας, έφερε πολλά οικόσιτα ζώα (άλογα, αγελάδες, κότες, πρόβατα της ράτσας «μερινό»), φυτά, οπωροφόρα δένδρα, φιστικιές (τα φιστίκια ήταν το αγαπημένο της σνακ), ελαιόδεντρα, κυπαρίσσια και ένα είδος φοίνικα, τις ουασιγκτόνιες, που ο κορμός τους της θύμιζε τους ελληνικούς κίονες και το άνοιγμα, πάνω, το στέμμα.

ampeli.jpg

Γύρω από το κτήμα υπήρχαν (και υπάρχουν) έξι φυσικοί λόφοι και η Αμαλία έδωσε εντολή να φτιαχτεί άλλος ένας, έτσι ώστε να γίνουν επτά, μια και θεωρούσε το νούμερο αυτό σημαδιακό. Στους λόφους έδωσε ονόματα Αργοναυτών και το κτήμα ονομάστηκε «Επτάλοφος», όπως ονομάζεται αλλιώς η Κωνσταντινούπολη.

Στη θέση ενός παλιού πύργου που υπήρχε στο κτήμα η Αμαλία έχτισε έναν καινούργιο, γοτθικού ρυθμού, με μία μεσογειακή προσθήκη –ένα μπαλκόνι–, η ανέγερση του οποίου άρχισε το 1851, αγνώστου μέχρι σήμερα αρχιτέκτονα. Επειδή ο Όθωνας αναπολούσε συχνά με νοσταλγία τον τόπο που γεννήθηκε η Αμαλία, προσπάθησε ο πύργος αυτός στο Ίλιον να μοιάζει με τον πύργο του Hochenschwangau της Βαυαρίας, πρώην κατοικία του συζύγου της. Τα εγκαίνια του Πύργου έγιναν τον Αύγουστο του 1854, την ημέρα γενεθλίων του πεθερού της και πατέρα του Όθωνα, Λουδοβίκου, τον οποίο η Αμαλία αγαπούσε ιδιαίτερα και ήθελε μ’ αυτόν τον τρόπο να τιμήσει αλλά και να ευχαριστήσει.

patoma, tavani.jpg

Ο Πύργος αποτελείται από δύο ορόφους 102 μέτρων ο καθένας. Στο Ισόγειο βρίσκεται μία μεγάλη αίθουσα υποδοχής και η περιστροφική σκάλα, ο κεντρικός άξονας της οποίας είναι ο κορμός από ένα κυπαρίσσι, οδηγεί στη μεγάλη αίθουσα του πρώτου ορόφου με την ιδιαίτερη, πλούσια διακόσμηση στους τοίχους και την οροφή, τα εμβλήματα και τους θυρεούς, καθώς επίσης και τα δύο μικρά βοηθητικά δωμάτια. Το δε πάτωμα είναι από ξύλινο παρκέ στο ύφος που σχεδίασε ο Γκαίρντερ τα δάπεδα στα Ανάκτορα της Αθήνας. Επί γερμανικής κατοχής ο πύργος επιτάχθηκε και τα έπιπλα που υπήρχαν στις αίθουσες καταστράφηκαν. Τα έπιπλα που βρίσκονται σήμερα εκεί είναι ακριβή αντίγραφα των αυθεντικών, εκτός από τον πολυέλαιο, ο οποίος είναι από τα χρόνια της Αμαλίας. Το αξιοσημείωτο δε είναι ότι μέσα στον πύργο δεν υπήρχαν τουαλέτες και μαγειρείο. Αυτά βρίσκονταν σε πλαϊνά κτίρια τα οποία διασώζονται μέχρι σήμερα.

patoma, tavani 4.jpg

Το κτήμα αυτό δεν συγκινούσε ιδιαίτερα τον Όθωνα, και έτσι η Αμαλία πήγαινε εκεί μόνη της και λέγεται ότι δεν κοιμήθηκε ποτέ στον πύργο. Όταν πέθανε ο Όθωνας, το κτήμα αγοράστηκε από τον βαρόνο Σίμωνα Σίνα και το 1897 πουλήθηκε στον Γεώργιο Παχύ. Οι δύο του κόρες, Λαυρία και Ελένη, μετά τον θάνατο του πατέρα τους κληρονόμησαν το κτήμα, κατά το ήμισυ. Η Λαυρία αγόρασε το μερίδιο από την αδελφή της και έτσι μετά τον γάμο της με τον γιο του Σερπιέρη, Φερνινάρδο, το κτήμα πέρασε στην οικογένεια Σερπιέρη. Ο σημερινός ιδιοκτήτης, Ιωάννης Σερπιέρης, είναι ο 5oς απόγονος της οικογένειας του Ιταλού Ιωάννη Βαπτιστή Σερπιέρη (Giovanni Battista Serpieri) που άρχισε να δραστηριοποιείται επαγγελματικά στην Ελλάδα το 1864, με τα μεταλλεία του Λαυρίου.

othonas kai amalia.jpg

Με νόμο του μεσοπολέμου που απαγόρευε τη μεγάλη ακίνητη περιουσία, η οικογένεια Σερπιέρη αναγκάστηκε να παραχωρήσει το μεγαλύτερο μέρος του Κτήματος στο Ελληνικό Δημόσιο και να κρατήσει μόνο 250 στρέμματα μέσα στα οποία βρίσκεται σήμερα και ο Πύργος Βασιλίσσης, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο.

patoma, tavani 3.jpg

Το κτήμα του Πύργου Βασιλίσσης υπήρξε πρότυπο κτήμα όχι μόνο στα χρόνια της Βασίλισσας Αμαλίας αλλά και μετά τη δημιουργία της πρώτης εταιρίας «Αγροτική Εταιρεία Πύργος Βασιλίσσης A.E.» από τη Λαυρία, το 1931. Ο δε γιος της Λαυρίας έκανε σπουδές στη Γαλλία πάνω στην παραγωγή κρασιού και βερμούτ. Είναι χαρακτηριστικό το απόσπασμα της εφημερίδας «Καθημερινή» με ημερομηνία 23 Ιουνίου του 1937:

«Συνεχίζομεν την επίσκεψίν μας εις την Πανελλήνιον Γεωργικής Έκθεσιν. Ένα καλλιτεχνικόν περίπτερον, έργον του αρχιτέκτονος κ. Ανδρέα Ρονκάν παρουσιάζει ποικίλον ενδιαφέρον. Είναι το περίπτερον της Αγροτικής Εταιρείας Πύργος Βασιλίσσης. Ένα έργον το οποίον ήρχισεν η Βασίλισσα Αμαλία, συνεχίσθη από διαφόρους και έγινε σήμερον ένα πρώτης τάξεως αγροτικόν και κτηνοτροφικόν κέντρον, το οποίο όχι μόνον προμηθεύει την πρωτεύουσαν, την Ελλάδα και το εξωτερικόν με τα εκλεκτότερα προϊόντα του, αλλά και αποτελεί πρότυπον καλώς και επιστημονικώς καλλιεργουμένου κτήματος δι’ όλους τους πέριξ γεωργούς, ποικιλοτρόπως βοηθηθέντες… Αλλά το σπουδαιότερον προϊόν, που γνωρίζει όλος ο κόσμος είναι τα περίφημα κρασιά της εταιρείας “Πύργου Βασιλίσσης”, που έχουν αποκτήσει όχι μόνον πανελλήνιον, αλλά παγκόσμιον φήμην. Δεν υπάρχει ξενοδοχείον, δεν υπάρχει εστιατόριον, δεν υπάρχει κέντρον όπου να μην ακούτε “Τουρ λα Ρεν” ή “Σατώ λα Ρεν”… Εκτός δε από τα κρασιά η Εταιρεία του Πύργου Βασιλίσσης παρήγαγε στο παρελθόν και το εξαιρετικό βερμούτ “Τόρρε”».

8ermokipio 2.jpg

Η παράδοση παραγωγής κρασιών συνεχίζεται ακόμη και σήμερα. Στον 42 στρέμματα αμπελώνα καλλιεργούνται διάφορες ποικιλίες σταφυλιών και μέσα στο διατηρητέο αλλά εξοπλισμένο με σύγχρονα μηχανήματα οινοποιείο-εμφιαλωτήριο παράγονται τα κρασιά «Επτάλοφος», «Ίλιον» και «Μαλαγουζιά», τα οποία δεν κυκλοφορούν στην αγορά αλλά πωλούνται μόνο στο πωλητήριο του κτήματος.

Εκτός από τα αμπέλια στο κτήμα υπάρχουν ελιές, οι περισσότερες από τα χρόνια της Αμαλίας, φιστικιές, αμυγδαλιές, μουριές, ενώ καλλιεργούνται και αρωματικά φυτά και βότανα τα οποία πωλούνται κι αυτά στο πωλητήριο του κτήματος. Επίσης, υπάρχουν άλογα, κότες και μελίσσια. Η ενοικίαση των στάβλων, εκτός από ένα έσοδο για το κτήμα, δίνει τη δυνατότητα σε ιδιοκτήτες αλόγων να τα αφήνουν μέσα σ’ ένα ιδανικό περιβάλλον είτε για φιλοξενία είτε για προπόνηση προκειμένου αυτά να συμμετάσχουν σε αγώνες.

aloga.jpg

Η περιβαλλοντική και οικολογική συνείδηση είναι εμφανής παντού μέσα στο κτήμα. Βιολογικές καλλιέργειες, γεωτρήσεις, κομποστοποίηση με τη βοήθεια της οποίας οργανική ύλη (υποπροϊόντα της οινοποίησης, κοπριά αλόγων κ.ά.), μετατρέπεται σε ανόργανα στοιχεία – βιολογικό λίπασμα – απαραίτητα για τα φυτά και τις καλλιέργειες, δηλώνουν την αγάπη και τα τον σεβασμό των ιδιοκτητών για το περιβάλλον αλλά και του υψηλού επιπέδου εκμετάλλευσης του κτήματος.

Στο πλαίσιο της πληροφόρησης αλλά και της ευαισθητοποίησης των πολιτών γύρω από τα περιβαλλοντικά θέματα, έχει παραχωρηθεί ένα μέρος του κτήματος στον μη κερδοσκοπικό οργανισμό «Οργάνωση Γη – Κέντρο της Γης», όπου οι επισκέπτες ενημερώνονται για τις ευεργετικές επιδράσεις που έχει στην ψυχική υγεία η επαφή του ανθρώπου με τη φύση.

kentro.jpg

Πηγές: Athens VoiceΠύργος Βασιλίσσης

 

Τα ποτάμια της Αθήνας

«Η καταιγίδα ήταν τόσο έντονη, που φούσκωσε το ποτάμι. Η γέφυρα παρασύρθηκε, με αποτέλεσμα η Αθήνα να κοπεί στα δύο». Η είδηση διαδόθηκε από στόμα σε στόμα σπέρνοντας τον φόβο στους κατοίκους της πόλης. Πότε και που συνέβη αυτό; Tο 1852 στην Αθήνα. Ποιο ήταν το ποτάμι που φούσκωσε; Η σημερινή οδός Σταδίου… Μάλιστα, στο ύψος του Αρσακείου υπήρχε και μία γέφυρα και η νεροποντή την παρέσυρε με αποτέλεσμα να κοπεί η Αθήνα στα δύο.

Athens_Ilisos_1900_Odysseas-Fokas.jpg

Ιλισός μπροστά από το Στάδιο, εκεί όπου υπήρχε κάποτε το στρογγυλό κτίριο του Πανοράματος Θών. Φωτογράφος Οδυσσέας Φωκάς, περίπου 1900, αρχείο Εθνικής Πινακοθήκης- Μουσείου Α. Σούτζου. 

Τα ποτάμια εξακολουθούν να ρέουν κάτω από τους δρόμους της Αθήνας. Σε πολλά κτίρια κατά μήκος του δρόμου αντλούνται και σήμερα νερά, με υδραυλικά συστήματα, ενώ γεωτρήσεις του ΙΓΜΕ (Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών) απέδειξαν ότι οι περισσότεροι δρόμοι της Αθήνας κρύβουν ένα μπαζωμένο ρέμα ή ένα υπόγειο ποτάμι. Ο Ιλισός, ο Ηριδανός, ο Κυκλόβορος, το Λυκόρεμα, ο Βουρλοπόταμος, ο Βοϊδοπνίχτης, ο Αλασσώνας είναι μερικά από αυτά. Σύμφωνα με μελέτη του ΕΜΠ, τα ανοιχτά ρέματα το 1945, είχαν μήκος 1.280 χιλιόμετρα και σήμερα, μόλις, 434 χιλιόμετρα, μειώθηκαν, δηλαδή, σε ποσοστό 66,4%. Όπως, δε, προκύπτει από μελέτη του ΙΓΜΕ, πριν από μερικά χρόνια, το 80% των νερών της βροχής το απορροφούσε το έδαφος και μόλις το 20% έπεφτε στη θάλασσα, σήμερα το ποσοστό αυτό έχει αλλάξει δραματικά….

Ilissos_Stadio_kalypci_1937.jpg

Αθήνα, 1937, κάλυψη Ιλισού.  Ο Διοικητής Πρωτευούσης (επί δικτατορίας Μεταξά) Κωνσταντίνος Κοτζιάς  επισκέπτεται τα έργα της κάλυψης Ιλισού.  Στις αρχές του 20ου αιώνα ολόκληρη η περιοχή μεταξύ Ιλισού και Υμηττού είχε κηρυχθεί αναδασωτέα και είχε φυτευτεί. Στη δεκαετία του ’50 ολοκληρώθηκε η κάλυψη της κοίτης του ποταμού και τη θέση του ποταμού πήραν οι οδοί Μιχαλακοπούλου, Βασιλέως Κωνσταντίνου και Καλλιρόης.  Το έργο είχε ξεκινήσει το 1939 και το θεμελίωσε ο Μεταξάς με τη χαρακτηριστική φράση : «Θάπτομεν τον Ιλισόν». 

Καθίσταται, λοιπόν, σαφές, ότι τα πλημμυρικά φαινόμενα που συχνά – πυκνά σημειώνονται στο λεκανοπέδιο, δεν αποτελούν «κεραυνό εν αιθρία», αλλά είναι αποτέλεσμα των επιλογών μας και της στρεβλής ανάπτυξης που ακολουθήσαμε. Και οι αριθμοί είναι ενδεικτικοί: μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι δομημένες επιφάνειες στην Αθήνα κάλυπταν το 25% του λεκανοπεδίου. Μετά το 1975, το 75% καλύφθηκε από δομημένες επιφάνειες και δρόμους δίκτυα, ενώ οι ελεύθεροι χώροι αποτελούν, μόλις, το 4%.

Rivers-_Athens.jpg

Χάρτης των ποταμών και των ρεμάτων. Γραφική απεικόνιση ΤΑ ΝΕΑ (4 Ιουλίου 2009) 

Στα τέλη του 19ου αιώνα, διέσχιζαν το λεκανοπέδιο, 700 χείμαρροι, ποτάμια και ρυάκια. Το 1999, ο αριθμός τους ήταν μικρότερος των 70 (κάτω, δηλαδή και από το 10%) και σήμερα, δεν υπερβαίνουν τα 50. Που χάθηκαν; Μπαζώθηκαν και καταπατήθηκαν. Μόνο στο λεκανοπέδιο της Αττικής έχουν μπαζωθεί και τσιμεντοποιηθεί περίπου 550 χιλιόμετρα ρέματα και χείμαρροι.

Ilissos-1910

Ο Ιλισός το 1910 περίπου στο ύψος της Καλιρρόης. 

Ο Ιλισός, ήταν το μεγαλύτερο ποτάμι που διέσχιζε την Αθήνα Ξεκινούσε από τον Υμηττό, για να καταλήξει στην θάλασσα. Παλιά ήταν ανοικτό. Σήμερα, κυλάει εξ ολοκλήρου υπογείως, κάτω από τη Μιχαλακοπούλου, περνάει από την Βασ. Σοφίας (μπροστά από το Παναθηναϊκό Στάδιο), συνεχίζει στην Καλλιρρόης, για να καταλήξει μετά την Καλλιθέα στην θάλασσα.

Οι Αθηναίοι θεωρούσαν τον Ιλισό, ιερό και στις όχθες του διατηρούσαν βωμούς πολλών θεών, όπου τελούνταν τα Μικρά Μυστήρια, τα οποία σχετίζονταν τόσο με τα Ελευσίνια, όσο και με Διονυσιακές τελετουργίες. Από το ιερό, αυτό, ποτάμι το μόνο που απομένει σήμερα εμφανές είναι η στεγνή και χορταριασμένη κοίτη του, δίπλα στην οποία είναι χτισμένη η Αγία Φωτεινή του Ιλισού.

Στον Ιλισό χυνόταν ο Ηριδανός που ξεκινούσε από τον Λυκαβηττό και κατέβαινε από το Κολωνάκι. Κατά τη διάρκεια των εργασιών του Μετρό στην πλατεία Συντάγματος, ανακαλύφθηκε η αρχαία κοίτη του. Ο ποταμός συνεχίζει στις οδούς Μητροπόλεως και Ερμού, στην Αρχαία Αγορά και καταλήγει στον Κεραμεικό.  Την κοίτη του Ηριδανού συνάντησε το Μετρό και στο Μοναστηράκι, γεγονός που ανησύχησε ιδιαίτερα τους υπεύθυνους, καθώς το ποτάμι φούσκωσε κάποιες φορές επικίνδυνα κατά τη διάρκεια των εργασιών. Ακόμα και σήμερα, ο υπόγειος ποταμός κατεβάζει 20-30 κυβικά νερού την ώρα, ενώ τις βροχερές μέρες το νερό υπερδιπλασιάζεται και από τα νερά του πλημμυρίζει η Ποικίλη Στοά και η Αρχαία Αγορά.

Iridanos_Kerameios.jpg

Τμήμα του Ηριδανού εντός του Κεραμεικού.  

Από το Λυκαβηττό ξεκινούσε και ο Βοϊδοπνίχτης που χωριζόταν, με ένα μέρος του να περνάει από την οδό Δημοκρίτου και την οδό Ακαδημίας προς το Αρσάκειο. Από τα Τουρκοβούνια ξεκινούσε ο Κυκλόβορος, ένας από τους μεγαλύτερους χειμάρρους της Αθήνας, που έφθανε στο Πεδίον του Άρεως και διαμέσου της οδού Μάρνη κατέληγε στην πλατεία Βάθης. Το Παγκράτι και τον Βύρωνα διέσχιζαν ο Αλασσώνας και το ρέμα «Πήδημα της Γριάς» αντίστοιχα. Στο Φάληρο χύνονταν ο Βουρλοπόταμος (ή Ξηροτάγαρος) και το ρέμα της Πικροδάφνης. Το ρέμα του Ποδονίφτη κυλάει κάθετα τους δήμους Χαλανδρίου, Ψυχικού, Φιλοθέης και Ν. Ιωνίας, διασχίζει υπόγεια τη Λεωφόρο Κηφισίας καταλήγοντας στον Κηφισό.

Kyklovoros_Metaxourgeio.jpg

Αθήνα με Ακρόπολη: μερική άποψη από τον Κυκλόβορο εκεί που είναι σήμερα η Πλατεία Μεταξουργείου. AUG. LOFFLER (1822-1866) (ζωγράφος) & A.FESCA (χαράκτης). Πηγή: Η Αθήνα μέσα στο χρόνο.

Οι πανεπιστημιακές μελέτες συγκρίνουν την σημερινή τσιμεντούπολη με τις παλαιότερες διαμορφώσεις της, όπου γεωργικές εκτάσεις, χωράφια και ποτάμια διέσχιζαν τη γη. Η εικόνα των πανάρχαιων ποταμών που πότιζαν την Αθήνα και απορροφούσαν τα νερά της βροχής έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Έτσι, κάθε φορά που βρέχει λίγο παραπάνω, λόγω των επιχωματώσεων και των αλλοπρόσαλλων οικιστικών σχεδίων, τα υπόγεια ποτάμια «φουσκώνουν» και πλημμυρίζουν ολόκληρες περιοχές υπενθυμίζοντάς μας την μακραίωνη ύπαρξή τους και χλευάζοντας τις όποιες (εκ μέρους μας) προσπάθειες εξαφάνισής τους.

Πηγή