Τα ποτάμια της Αθήνας

«Η καταιγίδα ήταν τόσο έντονη, που φούσκωσε το ποτάμι. Η γέφυρα παρασύρθηκε, με αποτέλεσμα η Αθήνα να κοπεί στα δύο». Η είδηση διαδόθηκε από στόμα σε στόμα σπέρνοντας τον φόβο στους κατοίκους της πόλης. Πότε και που συνέβη αυτό; Tο 1852 στην Αθήνα. Ποιο ήταν το ποτάμι που φούσκωσε; Η σημερινή οδός Σταδίου… Μάλιστα, στο ύψος του Αρσακείου υπήρχε και μία γέφυρα και η νεροποντή την παρέσυρε με αποτέλεσμα να κοπεί η Αθήνα στα δύο.

Athens_Ilisos_1900_Odysseas-Fokas.jpg

Ιλισός μπροστά από το Στάδιο, εκεί όπου υπήρχε κάποτε το στρογγυλό κτίριο του Πανοράματος Θών. Φωτογράφος Οδυσσέας Φωκάς, περίπου 1900, αρχείο Εθνικής Πινακοθήκης- Μουσείου Α. Σούτζου. 

Τα ποτάμια εξακολουθούν να ρέουν κάτω από τους δρόμους της Αθήνας. Σε πολλά κτίρια κατά μήκος του δρόμου αντλούνται και σήμερα νερά, με υδραυλικά συστήματα, ενώ γεωτρήσεις του ΙΓΜΕ (Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών) απέδειξαν ότι οι περισσότεροι δρόμοι της Αθήνας κρύβουν ένα μπαζωμένο ρέμα ή ένα υπόγειο ποτάμι. Ο Ιλισός, ο Ηριδανός, ο Κυκλόβορος, το Λυκόρεμα, ο Βουρλοπόταμος, ο Βοϊδοπνίχτης, ο Αλασσώνας είναι μερικά από αυτά. Σύμφωνα με μελέτη του ΕΜΠ, τα ανοιχτά ρέματα το 1945, είχαν μήκος 1.280 χιλιόμετρα και σήμερα, μόλις, 434 χιλιόμετρα, μειώθηκαν, δηλαδή, σε ποσοστό 66,4%. Όπως, δε, προκύπτει από μελέτη του ΙΓΜΕ, πριν από μερικά χρόνια, το 80% των νερών της βροχής το απορροφούσε το έδαφος και μόλις το 20% έπεφτε στη θάλασσα, σήμερα το ποσοστό αυτό έχει αλλάξει δραματικά….

Ilissos_Stadio_kalypci_1937.jpg

Αθήνα, 1937, κάλυψη Ιλισού.  Ο Διοικητής Πρωτευούσης (επί δικτατορίας Μεταξά) Κωνσταντίνος Κοτζιάς  επισκέπτεται τα έργα της κάλυψης Ιλισού.  Στις αρχές του 20ου αιώνα ολόκληρη η περιοχή μεταξύ Ιλισού και Υμηττού είχε κηρυχθεί αναδασωτέα και είχε φυτευτεί. Στη δεκαετία του ’50 ολοκληρώθηκε η κάλυψη της κοίτης του ποταμού και τη θέση του ποταμού πήραν οι οδοί Μιχαλακοπούλου, Βασιλέως Κωνσταντίνου και Καλλιρόης.  Το έργο είχε ξεκινήσει το 1939 και το θεμελίωσε ο Μεταξάς με τη χαρακτηριστική φράση : «Θάπτομεν τον Ιλισόν». 

Καθίσταται, λοιπόν, σαφές, ότι τα πλημμυρικά φαινόμενα που συχνά – πυκνά σημειώνονται στο λεκανοπέδιο, δεν αποτελούν «κεραυνό εν αιθρία», αλλά είναι αποτέλεσμα των επιλογών μας και της στρεβλής ανάπτυξης που ακολουθήσαμε. Και οι αριθμοί είναι ενδεικτικοί: μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι δομημένες επιφάνειες στην Αθήνα κάλυπταν το 25% του λεκανοπεδίου. Μετά το 1975, το 75% καλύφθηκε από δομημένες επιφάνειες και δρόμους δίκτυα, ενώ οι ελεύθεροι χώροι αποτελούν, μόλις, το 4%.

Rivers-_Athens.jpg

Χάρτης των ποταμών και των ρεμάτων. Γραφική απεικόνιση ΤΑ ΝΕΑ (4 Ιουλίου 2009) 

Στα τέλη του 19ου αιώνα, διέσχιζαν το λεκανοπέδιο, 700 χείμαρροι, ποτάμια και ρυάκια. Το 1999, ο αριθμός τους ήταν μικρότερος των 70 (κάτω, δηλαδή και από το 10%) και σήμερα, δεν υπερβαίνουν τα 50. Που χάθηκαν; Μπαζώθηκαν και καταπατήθηκαν. Μόνο στο λεκανοπέδιο της Αττικής έχουν μπαζωθεί και τσιμεντοποιηθεί περίπου 550 χιλιόμετρα ρέματα και χείμαρροι.

Ilissos-1910

Ο Ιλισός το 1910 περίπου στο ύψος της Καλιρρόης. 

Ο Ιλισός, ήταν το μεγαλύτερο ποτάμι που διέσχιζε την Αθήνα Ξεκινούσε από τον Υμηττό, για να καταλήξει στην θάλασσα. Παλιά ήταν ανοικτό. Σήμερα, κυλάει εξ ολοκλήρου υπογείως, κάτω από τη Μιχαλακοπούλου, περνάει από την Βασ. Σοφίας (μπροστά από το Παναθηναϊκό Στάδιο), συνεχίζει στην Καλλιρρόης, για να καταλήξει μετά την Καλλιθέα στην θάλασσα.

Οι Αθηναίοι θεωρούσαν τον Ιλισό, ιερό και στις όχθες του διατηρούσαν βωμούς πολλών θεών, όπου τελούνταν τα Μικρά Μυστήρια, τα οποία σχετίζονταν τόσο με τα Ελευσίνια, όσο και με Διονυσιακές τελετουργίες. Από το ιερό, αυτό, ποτάμι το μόνο που απομένει σήμερα εμφανές είναι η στεγνή και χορταριασμένη κοίτη του, δίπλα στην οποία είναι χτισμένη η Αγία Φωτεινή του Ιλισού.

Στον Ιλισό χυνόταν ο Ηριδανός που ξεκινούσε από τον Λυκαβηττό και κατέβαινε από το Κολωνάκι. Κατά τη διάρκεια των εργασιών του Μετρό στην πλατεία Συντάγματος, ανακαλύφθηκε η αρχαία κοίτη του. Ο ποταμός συνεχίζει στις οδούς Μητροπόλεως και Ερμού, στην Αρχαία Αγορά και καταλήγει στον Κεραμεικό.  Την κοίτη του Ηριδανού συνάντησε το Μετρό και στο Μοναστηράκι, γεγονός που ανησύχησε ιδιαίτερα τους υπεύθυνους, καθώς το ποτάμι φούσκωσε κάποιες φορές επικίνδυνα κατά τη διάρκεια των εργασιών. Ακόμα και σήμερα, ο υπόγειος ποταμός κατεβάζει 20-30 κυβικά νερού την ώρα, ενώ τις βροχερές μέρες το νερό υπερδιπλασιάζεται και από τα νερά του πλημμυρίζει η Ποικίλη Στοά και η Αρχαία Αγορά.

Iridanos_Kerameios.jpg

Τμήμα του Ηριδανού εντός του Κεραμεικού.  

Από το Λυκαβηττό ξεκινούσε και ο Βοϊδοπνίχτης που χωριζόταν, με ένα μέρος του να περνάει από την οδό Δημοκρίτου και την οδό Ακαδημίας προς το Αρσάκειο. Από τα Τουρκοβούνια ξεκινούσε ο Κυκλόβορος, ένας από τους μεγαλύτερους χειμάρρους της Αθήνας, που έφθανε στο Πεδίον του Άρεως και διαμέσου της οδού Μάρνη κατέληγε στην πλατεία Βάθης. Το Παγκράτι και τον Βύρωνα διέσχιζαν ο Αλασσώνας και το ρέμα «Πήδημα της Γριάς» αντίστοιχα. Στο Φάληρο χύνονταν ο Βουρλοπόταμος (ή Ξηροτάγαρος) και το ρέμα της Πικροδάφνης. Το ρέμα του Ποδονίφτη κυλάει κάθετα τους δήμους Χαλανδρίου, Ψυχικού, Φιλοθέης και Ν. Ιωνίας, διασχίζει υπόγεια τη Λεωφόρο Κηφισίας καταλήγοντας στον Κηφισό.

Kyklovoros_Metaxourgeio.jpg

Αθήνα με Ακρόπολη: μερική άποψη από τον Κυκλόβορο εκεί που είναι σήμερα η Πλατεία Μεταξουργείου. AUG. LOFFLER (1822-1866) (ζωγράφος) & A.FESCA (χαράκτης). Πηγή: Η Αθήνα μέσα στο χρόνο.

Οι πανεπιστημιακές μελέτες συγκρίνουν την σημερινή τσιμεντούπολη με τις παλαιότερες διαμορφώσεις της, όπου γεωργικές εκτάσεις, χωράφια και ποτάμια διέσχιζαν τη γη. Η εικόνα των πανάρχαιων ποταμών που πότιζαν την Αθήνα και απορροφούσαν τα νερά της βροχής έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Έτσι, κάθε φορά που βρέχει λίγο παραπάνω, λόγω των επιχωματώσεων και των αλλοπρόσαλλων οικιστικών σχεδίων, τα υπόγεια ποτάμια «φουσκώνουν» και πλημμυρίζουν ολόκληρες περιοχές υπενθυμίζοντάς μας την μακραίωνη ύπαρξή τους και χλευάζοντας τις όποιες (εκ μέρους μας) προσπάθειες εξαφάνισής τους.

Πηγή

Μελέτη για τη σωτηρία της Αθήνας

Του Γιώργου Λιάλιου, στην Καθημερινή.

Γενναία μέτρα για το μέλλον και την περιβαλλοντική σωτηρία του Λεκανοπεδίου και ευρύτερα της Αττικής προτείνει μελέτη επιστημόνων, με επίκεντρο την ανάσχεση της καλπάζουσας οικιστικής επέκτασης, τη θέσπιση αυστηρών όρων δόμησης, τη φραγή «εισόδου» στα σχέδια πόλης περιοχών αυθαιρέτων.

Τα συγκεκριμένα μέτρα, η υιοθέτηση των οποίων απαιτεί πολιτική τόλμη, περιλαμβάνονται στη μελέτη για το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας που, εάν υιοθετηθεί, θα αντικαταστήσει το ξεπερασμένο Σχέδιο του 1985, το οποίο εδώ και χρόνια έχει ακυρωθεί στην πράξη από τον υπερτροφισμό της πρωτεύουσας.

Οι επιστήμονες ζητούν τη διατήρηση της γεωργίας στην Αττική και τονίζουν την ανάγκη αυστηρής προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και του τοπίου, ως «απόθεμα» για τις επόμενες γενεές. Ταυτόχρονα, προτείνουν ως ελάχιστο όριο κατάτμησης στις εκτός σχεδίου περιοχές τα 20 στρέμματα και τη μείωση των συντελεστών δόμησης, όπου είναι ιδιαίτερα υψηλοί.

Η μελέτη για το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας (κείμενο κατευθύνσεων και μέτρων που ορίζουν τον τρόπο που θα αναπτυχθεί η πόλη μέσα στα επόμενα χρόνια) εκπονήθηκε από ομάδα επιστημόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, με επικεφαλής τον καθηγητή Χωροταξίας κ. Δημήτρη Οικονόμου σε συνεργασία με επιστήμονες του Οργανισμού Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας (ΟΡΣΑ). Η μελέτη βρίσκεται «ανάμεσα» στον ΟΡΣΑ και το ΥΠΕΧΩΔΕ για επεξεργασία και (πιθανές) τροποποιήσεις.

Δυσαναλογία

Οπως σημειώνεται στη μελέτη, η «δυσαναλογία της Αθήνας σε σχέση με την υπόλοιπη χώρα έχει ενταθεί», καθώς στην Αττική βρίσκεται περίπου το 40% του πληθυσμού και το 50% της οικονομικής δραστηριότητας της Ελλάδας. Εχει αλλάξει όμως και ο τρόπος λειτουργίας της πόλης, καθώς μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων διαχέεται σε μιαν ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή, μια ζώνη ημερησίων μετακινήσεων που υπερβαίνει τα όρια της Αθήνας καθεαυτής, ακόμα και της περιφέρειας Αττικής.

Οσον αφορά την πολεοδομική εξέλιξη της Αττικής, η μελέτη προτείνει:

1. Μητροπολιτικό συγκρότημα Αθήνας – Πειραιά.

Παραμένει κύρια περιοχή συγκέντρωσης πληθυσμού και δραστηριοτήτων. Βασική προτεραιότητα, η αναγέννηση του υφιστάμενου ιστού με έμφαση στο ιστορικό κέντρο, τις περιοχές με γηρασμένα κτίρια και μεγάλες πυκνότητες και τις πολεοδομικά υποβαθμισμένες περιοχές

2. Δυτική Αττική

Προτείνει να αποτελέσει απόθεμα γης για τη μελλοντική εσωτερική αποκέντρωση της Αττικής. Η αποκέντρωση θα γίνει μέσω νέων μορφών χωρικής ανάπτυξης σε θέσεις με καλή προσπελασιμότητα.

3. Βόρεια Αττική

Θα παίξει ρόλο φυσικού αποθέματος της Αθήνας και στην κατεύθυνση αυτή πρέπει να ληφθούν ισχυρά μέτρα προστασίας των φυσικών, παράκτιων και εκτός σχεδίου περιοχών. Οι διαδικασίες περαιτέρω ανάπτυξης θα έχουν αποδέκτες τους υφιστάμενους οικισμούς α΄ και β΄ κατοικίας.

4. Ανατολική Αττική

Η μελέτη ζητεί την απαγόρευση νέων επεκτάσεων των οικισμών. Η περιοχή εκτιμάται ότι θα περιλαμβάνει σημαντικές οικονομικές και διαπεριφερειακές λειτουργίες, αποτελώντας τον δεύτερο πόλο ανάπτυξης της ευρύτερης περιοχής της Αθήνας. Βασική επιλογή, ωστόσο, είναι οι πιέσεις να κατευθυνθούν στο εσωτερικό των υφισταμένων οικισμών. Η οργάνωσή τους και η οργάνωση των εκτός σχεδίου περιοχών της Ανατολικής Αττικής θα είναι μια από τις άμεσες προτεραιότητες του νέου ρυθμιστικού. Εξαίρεση στην απαγόρευση νέων επεκτάσεων θα είναι οι οργανωμένες περιοχές παραγωγικών δραστηριοτήτων.

5. Νότια Αττική

Η περιοχή θα παίξει ρόλο φυσικού αποθέματος και υποδοχής δραστηριοτήτων α΄ και β΄ κατοικίας και αναψυχής. Οι οικιστικές πιέσεις θα πρέπει να κατευθυνθούν στο εσωτερικό των υφισταμένων οικισμών. Η οργάνωσή τους και η οργάνωση των εκτός σχεδίου περιοχών θα είναι και αυτή στις απόλυτες προτεραιότητες του νέου ρυθμιστικού.

6. Νησιωτικό τμήμα

Η μελέτη προτείνει την ήπια ανάπτυξη των νησιών της Περιφέρειας Αττικής, με σεβασμό σε νησιωτικό και παράκτιο τοπίο.

Οσον αφορά στην οργάνωση του χώρου στην Αττική, προτείνονται μια σειρά από παρεμβάσεις που θα κλείσουν «πληγές» του παρελθόντος. Πιο συγκεκριμένα:

– Να καλυφθεί όλος ο εξωαστικός χώρος (περιοχές εκτός σχεδίου πόλεως και ορίων οικισμών) από σχέδια χρήσεων γης και καθεστώτα προστασίας (λ.χ. ΖΟΕ) μέσα σε εύλογο χρονικό διάστημα, λ.χ. δύο έτη από την έγκριση του νέου ρυθμιστικού.

– Ο εξωαστικός χώρος να χωριστεί σε τρεις κατηγορίες: αναπτυξιακές ζώνες (με επιλεκτική εντατικοποίηση της ανάπτυξης), ζώνες ήπιας ανάπτυξης (με διατήρηση του υπαίθριου χαρακτήρα, αποφυγή διάσπαρτης δόμησης) και ζώνες προστασίας (απαγόρευση δόμησης, προστασία περιβάλλοντος και τοπίου η άμεση προτεραιότητα).

– Ελάχιστο όριο κατάτμησης στις εκτός σχεδίου περιοχές να είναι τα 20 στρ. (εκτός από τα Κύθηρα, όπου θα είναι τα 10 στρ.).

– Ολες οι παρεκκλίσεις στην αρτιότητα να καταργηθούν.

– Σε διάστημα ενός έτους να καθοριστούν οι ζώνες γεωργικής προτεραιότητας.

– Να προωθηθούν μεγάλης κλίμακας αναπλάσεις, με προτεραιότητα στην ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων, την αναγέννηση των ιστορικών κέντρων της Αθήνας και του Πειραιά, την ανάκτηση θαλάσσιου μετώπου, τις αναπλάσεις Ελαιώνα και Ελληνικού.

Οσον αφορά το μοντέλο οικιστικής ανάπτυξης στην Αττική, η μελέτη είναι κατηγορηματική: η οικιστική ανάπτυξη πρέπει να διοχετεύεται μέσα στους υφιστάμενους οικισμούς και τις πόλεις, ώστε να αποφευχθεί περαιτέρω διάχυση της πόλης, ενώ ο συντελεστής δόμησης δεν μπορεί να υπερβαίνει το 4,0 και όπου το υπερβαίνει πρέπει να μειωθεί.

Αναλογική μείωση πρέπει να υπάρξει στους συντελεστές μεταξύ 2,0 και 4,0.

Μέτρα για την αντιμετώπηση της αυθαίρετης δόμησης στην Αττική

Ιδιαίτερα «αυστηρή» είναι η αναφορά που γίνεται στη μελέτη για την αυθαίρετη δόμηση στην Αττική, καθώς ζητείται να μην επιτρέπεται για κανένα λόγο η σύνδεση των αυθαιρέτων με τα δίκτυα κοινής ωφελείας και να καταργηθούν όλες οι αντίθετες διατάξεις. Ταυτόχρονα, προβλέπει τη δημιουργία -στο ΥΠΕΧΩΔΕ ή στην Περιφέρεια- ειδικής υπηρεσίας κατεδάφισης αυθαιρέτων. Επίσης προτείνει:

– Τη διατήρηση της γεωργίας στην Αττική, σε δύο άξονες: με καλλιέργειες βιώσιμες και ανταγωνιστικές ή καλλιέργειες που συμβάλλουν στην προστασία του περιβάλλοντος και τοπίου.

– Τον εκσυγχρονισμό της βιοτεχνίας και της βιομηχανίας, με έμφαση στη βελτίωση των περιβαλλοντικών παραμέτρων. Πιο συγκεκριμένα, ζητεί τη δημιουργία νέων οργανωμένων υποδοχέων των παραγωγικών δραστηριοτήτων για τη μετεγκατάσταση των οχλουσών. Ταυτόχρονα, ζητεί τη λήψη μέτρων για την αποθάρρυνση της διάσπαρτης εγκατάστασης βιοτεχνιών/βιομηχανιών.

– Την εντατικοποίηση των αναπλάσεων σε περιοχές με έντονα προβλήματα, ιδίως σε όσες μπορούν να λειτουργήσουν ως εστίες βελτίωσης ευρύτερων ζωνών.

– Την αναβάθμιση και την οργάνωση σε ενιαία βάση του συστήματος μέσων μαζικής μεταφοράς.