Εχει μέλλον ο πολιτισμός στην Πειραιώς;

Του Δημητρη Ρηγοπουλου, στην Καθημερινή

Ο χειμώνας που έρχεται πρόκειται να ενισχύσει τις πολιτιστικές υποδομές της πρωτεύουσας με τρία νέα κτίρια, συγκεντρωμένα όλα στην «κάτω-από-την-Ομόνοια» Αθήνα, κατά μήκος ή στα πέριξ της οδού Πειραιώς. Αμέσως μετά τις εκλογές, εγκαινιάζεται η νέα στέγη της Ταινιοθήκης της Ελλάδος στην Ιερά Οδό. Για τα τέλη Νοεμβρίου προγραμματίζεται το επίσημο αίνιγμα του Ιδρύματος «Μιχάλης Κακογιάννης» στον Ταύρο ενώ μέσα στο 2010 θα είναι έτοιμη η ολοκαίνουργια έδρα της Δημοτικής Πινακοθήκης στο ανακαινισμένο κέλυφος του παλιού Μεταξουργείου στην πλατεία Αυδή.

Στις μεγάλες πόλεις, χειρονομίες αυτής της κλίμακας έχουν τη δύναμη να προκαλούν τους δικούς τους παφλασμούς, ευεργετικούς συνήθως για τον δρόμο, την «ευρύτερη» γειτονιά. Πόσω μάλλον που στην περίπτωσή μας η χωροταξική και χρονική σύμπτωση αναβιώνει παλιές ελπίδες. Ελπίδες που μας πάνε πίσω στις αρχές της δεκαετίας του ’90 όταν η ανακατασκευή του εργοστασίου του φωταερίου στο Γκάζι εγκαινίασε μια ολόκληρη φιλολογία για το μέλλον της Πειραιώς και το αρχιτεκτονικό της δυναμικό. Τα παλιά εργοστάσια θα μπορούσαν να μεταμορφωθούν από εγκαταλελειμμένα κουφάρια σε κυψέλες νεανικής/εναλλακτικής/πειραματικής έκφρασης.

Η εικόνα παραμένει

Λίγα χρόνια μετά, η βασική εικόνα δεν έχει αλλάξει. Με εξαίρεση την τομή του Μουσείου Μπενάκη, το πολιτιστικό πάρκο του Ιδρύματος Μείζονος Πολιτισμού και τις θερινές «παρεμβολές» του Φεστιβάλ Aθηνών στο «260», η Πειραιώς πήρε τον γνωστό δρόμο. Μια νέα πιάτσα της νυχτερινής Αθήνας με ελάχιστο «πολιτισμό», κι αυτός κρυμμένος σε κάποια παρακείμενα σοκάκια της συμφοράς. Τα βράδια η Πειραιώς και η Ιερά Οδός, βασίλισσες της νύχτας, παραδίδονται στην αγκαλιά της Μέσης Ανατολής σ’ ένα ξέφρενο αλαλούμ με κέντρα-υπερπαραγωγές, επιγραφές που βγάζουν μάτι, σπασμένα πεζοδρόμια, λακκούβες, παρκαδόρους, απελπισμένους οδηγούς και μπράβους.

«Υπερ-συγκρότημα»

Και δίπλα σε όσα ήδη γνωρίζαμε προσθέστε ένα «υπερ-συγκρότημα» πίσω από το υπό κατασκευή πάρκινγκ στη συμβολή της Πειραιώς με την Ιερά Οδό. Υψώθηκε σε χρόνο ρεκόρ, ο όγκος του κυριαρχεί στο Γκάζι και, σύμφωνα με πληροφορίες, θα έχει μεικτή χρήση, χώρους γραφείων και διασκέδασης. Συνέβη, λοιπόν, το ακριβώς αντίθετο. Την «εναλλακτική» Πειραιώς ορίζουν σήμερα τα ξενυχτάδικα και οι φυλές τους, τουλάχιστον στο «φιλέτο» της, με όριο τον κόμβο της Χαμοστέρνας. Από εκεί και πέρα τα ηνία παίρνει το εμπόριο και οι υποσχέσεις για μια νέα Κηφισίας, δύο βήματα από την Ομόνοια.

Λιγότερη προστυχιά, χωρίς αμφιβολία, αλλά κι εδώ όλα αφημένα στις δυνάμεις του τυχαίου. Με ένα τέτοιο φόντο πόσα περιθώρια υπάρχουν για να επιζήσουν δημιουργικά και να συγκροτήσουν ένα αξιόπιστο αντίβαρο πολιτιστικές υποδομές σαν κι αυτές που προετοιμάζονται για τον φετινό χειμώνα; Αλήθεια, υπάρχει χώρος;

Το Ιδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη

Στη σκιά άλλων πιο προβεβλημένων project, το κτίριο του Ιδρύματος Μιχάλη Κακογιάννη έγινε πραγματικότητα, σιωπηρά, χωρίς πολύ θόρυβο για το τι είναι και τι ακριβώς θέλει να κάνει. Βρίσκεται πάνω στην οδό Πειραιώς, λίγο μετά τον κόμβο της Χαμοστέρνας, στο δεξί σας χέρι με πορεία προς τον Πειραιά. Η αγορά του οικοπέδου και οι προκαταρκτικές εργασίες χρηματοδοτήθηκαν από τον ίδιο τον Μιχάλη Κακογιάννη. Στην κατασκευή του (με βάση σχέδια του αρχιτεκτονικού γραφείου Σγούτα) συνεισέφεραν εθνικοί και κοινοτικοί πόρο, αλλά η λειτουργία του θα υποστηριχθεί αποκλειστικά με χρήματα του ιδρυτή του και άλλων ιδιωτών. Η συγκυρία της οικονομικής κρίσης δεν βοηθάει, αλλά αυτό δεν αλλάζει τη φιλοσοφία των ανθρώπων του Ιδρύματος που είναι υποχρεωμένοι να «κυνηγήσουν» χορηγίες και δωρεές. Μια πρώτη γνωριμία με τον χώρο θα γίνει κατά τη διάρκεια του Πανοράματος Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου τον Οκτώβριο, ενώ τα επίσημα εγκαίνια προγραμματίζονται για το τέλος Νοεμβρίου. Το νέο κτίριο διαθέτει μια αίθουσα προβολών 120 θέσεων που θα φιλοξενεί και ταινίες πρώτης προβολής σινεφίλ περιεχομένου Την κατάρτιση του καλλιτεχνικού προγράμματος έχει αναλάβει ο ίδιος ο Ελληνοκύπριος δημιουργός, υποστηριζόμενος από ομάδα συνεργατών. Ως προς την ταυτότητα του χώρου, οι προθέσεις είναι φιλόδοξες. Πληροφορίες θέλουν το Ιδρυμα να πλησιάζει τις άστεγες κοινότητες του σύγχρονου χορού και να έχει ανοίξει ένα πολλά υποσχόμενο κανάλι επικοινωνίας. Το θέατρο και το σινεμά, τομείς με τους οποίους έχει ταυτιστεί ο Μιχάλης Κακογιάννης, θα έχουν επίσης τη θέση τους ενώ ισχυρή θα είναι και η εκπαιδευτική διάσταση του όλου εγχειρήματος με σεμινάρια, συμπράξεις, συμπαραγωγές.

Ο κρυφός πόλεμος της κτηματαγοράς στο Μεταξουργείο

Οι περιοχές γύρω από την Ομόνοια και την οδό Πειραιώς μαγνητίζουν τους Αθηναίους που σιγά σιγά επιστρέφουν στο κέντρο.

Του Προκόπη Γιογιακά, στα Νέα

«Πουθενά αλλού στο κέντρο της Αθήνας δεν μπορείς να βρεις τόσο μεγάλους χώρους σε λογικές τιμές. Εδώ υπάρχει ακόμη η έννοια της γειτονιάς και έχεις τα πάντα στα πόδια σου χωρίς να χρειάζεσαι να χρησιμοποιείς αυτοκίνητο». Η 43χρονη Ρεβέκκα Καμχή διατηρεί γκαλερί επί της οδού Λεωνίδου 9 στο Μεταξουργείο. Στον ίδιο χώρο τού παλιού νεοκλασικού στεγάζεται και ο χώρος όπου μένει. «Μου αρέσει ο φοίνικας που υπάρχει στην εσωτερική αυλή όπου παίζει η 5χρονη κόρη μου, τα κεραμίδια στη σκεπή. Το Μεταξουργείο έχει πολλά άδεια ανεκμετάλλευτα κτίρια, έχει καλή ρυμοτομία και δεν είναι μπουκωμένο, όπως άλλες περιοχές της Αθήνας. Βέβαια, δεν είναι όλα ρόδινα. Υπάρχουν πολλοί οίκοι ανοχής με ό,τι αυτό συνεπάγεται, αλλά και πολλοί άνεργοι…». 

tanea1

Στην περιοχή, η αξία των ακινήτων εκτινάχθηκε στα ύψη την τελευταία πενταετία. Από 1.700 έως 1.800 ευρώ το τετραγωνικό που πωλούνταν τα διαμερίσματα το 2003 σήμερα έφτασαν τα 2.500- 4.000. «Αντίφαση» είναι η λέξη που χαρακτηρίζει το σύγχρονο Μεταξουργείο. Τα παλιά σπίτια με τις αυλές μπερδεύονται με τις μαρκίζες των θεάτρων, τους οίκους ανοχής, τα κινέζικα εστιατόρια και μαγαζιά, που δίνουν το δικό τους ιδιαίτερο στίγμα στην περιοχή και, τις υπερσύγχρονες κατοικίες. Λίγα μέτρα πιο κάτω από την γκαλερί της κ. Καμχή, στο τετράγωνο που περικλείεται από τους δρόμους Μυλλέρου-Γερμανικού- Μαραθώνος- Λεωνίδου, σε απόσταση 800 μέτρων από την Ομόνοια, κατασκευάζεται ένα τετραώροφο συγκρότημα με 40 διαμερίσματα (από 60 έως 195 τετραγωνικά μέτρα) που κοστίζουν από 230.000 έως 850.000 ευρώ. Το συγκρότημα διαθέτει μεταξύ άλλων βιοκλιματική στέγη, αυτόνομη θέρμανση με φυσικό αέριο και αίθριο. 

Τo Μεταξουργείο και ο Κεραμεικός είναι ένα κράμα φτώχειας, εναλλακτικής κουλτούρας και ελιτίστικης αισθητικής. Κι αυτό, πέρα από τους ανθρώπους, φαίνεται στις κατασκευές. Για την ανέγερση του συγκροτήματος έγινε, όπως λέει στα «ΝΕΑ» η αρχιτέκτων (εκπρόσωπος της εταιρείας στην επιτροπή αξιολόγησης) κ. Μαρία- Ρίτα Κάμπα, «για πρώτη φορά σε ιδιωτικό έργο ευρωπαϊκός αρχιτεκτονικός διαγωνισμός με 102 συμμετοχές». 

Ένας από αυτούς που αγόρασαν κατοικία στο συγκρότημα είναι και ο 70χρονος αρχιτέκτονας κ. Κυριάκος Κυριακίδης που μένει στο Χαλάνδρι. «Έχει ανοίξει πλέον ο δρόμος για την επιστροφή στο κέντρο. Εδώ υπάρχει η αίσθηση της γειτονιάς», λέει. «Το κέντρο ποτέ του δεν έχασε την αισθητική και την κουλτούρα του».

«Κρυφός χάρτης». Τον νέο κρυφό χάρτη της κτηματαγοράς διαμορφώνουν σήμερα το Μεταξουργείο, του Ψυρή, ο Βοτανικός, το Γκάζι, ο Κεραμεικός. Την εξάδα συμπληρώνει δειλά δειλά και η Ακαδημία Πλάτωνος, με μεγάλο ατού την εδώ και χρόνια σχεδιαζόμενη ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων που αναμένεται να δώσει το περισσότερο πράσινο από τις υπόλοιπες πέντε περιοχές. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι στην Ακαδημία Πλάτωνος πριν από 5 χρόνια τα διαμερίσματα πωλούνταν γύρω στα 2.200 ευρώ το τετραγωνικό και σήμερα πωλούνται από 2.800 έως 3.000. Πόλο έλξης για την ανάπτυξη της κατοικίας σε αυτές τις περιοχές αποτελούν και οι σταθμοί του Μετρό. Όπως εξηγεί στα «ΝΕΑ» η επικεφαλής της Μονάδας Υποστήριξης και Αξιολόγησης (ΜΥΑ) του Δήμου Αθηναίων τοπογράφος κ. Τασία Λαγουδάκη, «οι νέες περιοχές του κέντρου που έχουν όλες τις προοπτικές για τη δημιουργία κατοικίας απλώνονται μεταξύ των δυο κέντρων της Αθήνας: του νέου επιχειρηματικού που δημιουργείται στον Ελαιώνα και του ιστορικού που θα αλληλοσυμπληρώνονται. Προς αυτή την κατεύθυνση κινείται και η σχεδιαζόμενη από τον δήμο πεζοδρόμηση της οδού Αθηνάς, αλλά και η χρησιμοποίηση υλικών στους υπό ανάπλαση δρόμους με μικρή απορροφητικότητα της ηλιακής ενέργειας προκειμένου να αλλάξει το μικροκλίμα της περιοχής». 

Σχέδιο αξιοποίησης. Την ίδια ώρα, στον Δήμο Αθηναίων επεξεργάζονται σχέδιο (θα ανακοινωθεί τον ερχόμενο μήνα) για την αξιοποίηση των εγκαταλελειμμένων κτιρίων στο Μεταξουργείο και του Ψυρρή ελαχιστοποιώντας έτσι την γραφειοκρατία που αποτρέπει τώρα τους ιδιοκτήτες να κάνουν την παραμικρή επένδυση για την ανακαίνισή τους. Σήμερα, έχουν καταγραφεί 211 εγκαταλελειμμένα σπίτια στο Μεταξουργείο και 110 στου Ψυρρή. 

Η ανασφάλεια έδιωξε τους κατοίκους

O κ. Παναγιώτης Γεωργακόπουλος, πρώην πρόεδρος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Ελλάδας, επισημαίνει ότι «εξαιτίας της ανασφάλειας που υπάρχει από την ελλιπή αστυνόμευση σε πολλές περιοχές του κέντρου, το πρώτο κύμα της επιστροφής σταμάτησε πριν από περίπου 4 χρόνια. Τότε, πολλές κατασκευαστικές εταιρείες αγόρασαν πολύ φθηνά οικόπεδα και κτίρια, με συνέπεια σήμερα να πωλούν πολύ ακριβά». Όπως υποστηρίζει η αρχιτέκτων και μέλος του Δικτύου Νομαδικής Αρχιτεκτονικής κ. Ελένη Τζιρτζιλάκη, «η φυσιογνωμία του κέντρου αλλάζει βίαια από τα παιχνίδια του real estate, με συνέπεια να μετατρέπεται περιοχή για λίγους. Προς αυτή την κατεύθυνση κινείται και όλη η ιστορία για το αν είναι επικίνδυνο ή όχι το κέντρο τη νύχτα από μετανάστες και τοξικομανείς που αποτελούν τις κύριες αιτίες απομάκρυνσης πολλών κατοίκων».   

Από τον Δήμο Αθηναίων επισημαίνουν ότι οι μετανάστες ήρθαν στο κέντρο με τη μαζική έξοδο- κυρίως τη δεκαετία του ΄90-των Αθηναίων προς τα προάστια, αφού βρήκαν φθηνά σπίτια. «Η μόνη λύση να λυθεί η παραβατικότητα είναι να γυρίσει ο κόσμος στο κέντρο και να φωταγωγηθούν οι γειτονιές», συμπληρώνει η κ. Τασία Λαγουδάκη. 

Η οικονομία προδιαγράφει το πολεοδομικό μοντέλο

Σύμφωνα με τον αντιπρύτανη του ΕΜΠ, καθηγητή Πολεοδομίας κ. Γιάννη Πολύζο, «η οικονομία είναι αυτή που σήμερα δημιουργεί τις κατάλληλες- ή αναγκαίες συνθήκες- για την επιστροφή της κατοικίας στην πόλη». Όπως λέει: «Τη δεκαετία τού ΄80, που όλοι έφευγαν για τα προάστια, χρειαζόμουν 15 λεπτά για να φθάσω από το Σύνταγμα στα Μελίσσια, όπου μένω.   

Σήμερα, θέλω τουλάχιστον μία ώρα. Έτσι, ο κόσμος λαμβάνει υπόψη του την απώλεια χρόνου, τα ατελείωτα μποτιλιαρίσματα, την αύξηση της τιμής της βενζίνης και βρίσκει πιο συμφέρον να μένει στο κέντρο και να κινείται με τα πόδια». 

Η αρχή έγινε από τα παλιά βιομηχανικά κτίρια- και αποθήκες- που μπήκαν στο στόχαστρο των επενδυτών στην αγορά ακινήτων. 

Μετράπηκαν σε σύγχρονα loft και μοσχοπουλιούνταιακόμη και έως 8.000 το τετραγωνικό (!)- κυρίως σε εργένηδες, ζευγάρια χωρίς παιδιά- επειδή διαθέτουν μόνο ένα υπνοδωμάτιο- και καλλιτέχνες. Τώρα, η επιστροφή αρχίζει σιγά σιγά να αφορά και οικογένειες, γι΄ αυτό και κατασκευάζονται συγκροτήματα με κλασικές κατοικίες και όχι μόνο με lofts, όπως γινόταν μέχρι πρότινος. Όπως εξηγούν στελέχη κατασκευαστικών εταιρειών «για να προσελκύσεις κόσμο και να έχεις κέρδος πρέπει να πουλήσεις ένα ιδιαίτερο προϊόν. Έτσι εξηγούνται οι υπερκατασκευές μέσα στις φτωχές γειτονιές. Όμως η… τρέλα κοστίζει, γι΄ αυτό και είναι τόσο ακριβά». Σύμφωνα με τον πρόεδρο του Συλλόγου Μεσιτών Αθήνας κ. Γιάννη Ρεβύθη «οι τιμές πλέον είναι εξωπραγματικά υψηλές και, παρά το γεγονός ότι όλοι φωνάζουν, δεν πέφτουν».